ABD Senatosu'na insan hakları şartlı silah ihracatı tasarısı sunuldu

ABD Kongresinde, Amerikan silahlarının insan hakları ve uluslararası insancıl hukuk ihlallerinde kullanılmasını önlemeyi amaçlayan S. 5082 sayılı "Values in Arms Export Act of 2026" tasarısı, 22 Temmuz 2026'da Demokrat Partili Washington Senatörü Patty Murray tarafından Senatoya sunuldu. Tasarı iki kez okunarak Senato Dış İlişkiler Komitesine sevk edildi. 5 Ağustos 2026 itibarıyla komitede oylanmadı, Senatodan geçmedi ve yasalaşmadı; dolayısıyla mevcut savunma ihracatları üzerinde yürürlükte olan yeni bir kısıtlama oluşturmuş değil.

Düzenleme içerik bakımından tamamen yeni değil; Murray aynı yaklaşımı 2020 ve 2022'de de Kongre gündemine taşımıştı. 2026 metni, önceki girişimlerin yeniden sunulmuş ve güncellenmiş biçimini oluşturuyor. Resmî Kongre kaydında tasarının tek sunucusu olarak Murray yer alıyor.

Tasarı silah satışları ile ihracat lisanslarını kapsıyor

Tasarı, Silah İhracatı Kontrol Yasası'nı değiştirerek yabancı hükümetlerin insan haklarına ve uluslararası insancıl hukuka uyumunu, ABD savunma ürünleri ve hizmetlerini satın alma yeterliliğinde "merkezî ve belirleyici" bir unsur haline getirmeyi öngörüyor. Kapsam; hükümetler arası Yabancı Askerî Satışlar işlemlerinin yanı sıra ABD şirketlerinin yabancı müşterilerle gerçekleştirdiği ve Dışişleri Bakanlığı lisansına tabi doğrudan ticari satışları da içeriyor.

Dışişleri Bakanlığının, bir satış teklifi veya ihracat lisansı onaylanmadan önce ilgili savunma ürününün insan hakları veya savaş hukuku ihlalinde kullanılma ihtimalini değerlendirmesi gerekecek. Tasarının şirketler üzerindeki en doğrudan hükümlerinden biri, ihracat lisansı alan kuruluşların kendi durum tespitlerini yapmakla yükümlü tutulması; lisans verilmesi şirketi bu sorumluluktan muaf tutmayacak. Metin doğrudan ABD içindeki silah üretimini, Pentagon'un yurt içi tedarik sözleşmelerini veya savunma şirketlerinin Ar-Ge faaliyetlerini sınırlandırmıyor; etkisi ağırlıklı olarak yurt dışı satış, ihracat lisanslama ve satış sonrası takip üzerinde olması bekleniyor.

Üç yıllık izleme ve 10 yıllık yasak öngörülüyor

Tasarıya göre Başkan, Dışişleri Bakanı, Savunma Bakanı, Kongre veya kurulması planlanan İnsan Hakları ve Savaş Hukuku Gözetim Kurulu, ihlal şüphesi bulunan bir yabancı hükümeti "endişe konusu ülke" olarak belirleyebilecek. İlk belirleme üç yıl yürürlükte kalacak ve ilgili ABD Mühimmat Listesi kategorisindeki ürünler için sınırlı satış yasağı uygulanacak. Ülkenin 10 yıl içinde ikinci kez aynı statüye alınması veya yeterli reform göstermemesi halinde, savunma ürünleri, yedek parçalar, krediler ve kredi garantileri için 10 yıllık yasak devreye girebilecek.

Senatör Murray, tasarının Kongrenin uluslararası silah satışları üzerindeki yetkisini güçlendireceğini savunarak, "Kongrenin uluslararası silah satışları üzerindeki yetkisini yeniden ortaya koymasının zamanı çoktan geldi" açıklamasını yaptı. Buna karşılık 5 Ağustos 2026 itibarıyla Aerospace Industries Association, National Defense Industrial Association veya büyük ABD savunma şirketlerinden tasarıya ilişkin kamuya açık ve doğrudan ilişkilendirilebilir bir destek ya da itiraz açıklaması doğrulanamadı; Beyaz Saray, Dışişleri Bakanlığı ve Savunma Bakanlığının da tasarı hakkında yayımlanmış özel bir değerlendirmesine ulaşılamadı.

Tasarının yasalaşması halinde savunma ihracatçıları için ek risk değerlendirmeleri, belge yükümlülükleri ve satış sonrası takip gereklilikleri doğurması; bazı ülkelere yapılacak satışların gecikmesine veya engellenmesine yol açması mümkün. Ancak tasarı henüz komisyon aşamasında olduğundan bu sonuçlar yürürlükteki bir uygulama değil, mevcut metnin olası etkileridir.